X
تبلیغات
باران14 - همه چیز در مورد ایات سجده دار

باران14

نشریه مسجد کریمی










حکمت آيات سجده دار و سجده واجب در آنها چيست؟
پرسش: تفسير آياتي که سجده واجب دارند و دليل و حکمت اين آيات و سجده واجب در آنها چيست؟ پاسخ: درباره آياتي که سجد? واجب دارند بايد دانست که وجوب سجده در آنها به مفاد ظاهر اين آيات مربوط است و با تفسير آنها ارتباطي ندارد.
آي? 15 سور? سجده، ويژگي و صفت انحصاري مؤمنان را بيان مي فرمايد: «تنها آنانند که به محض شنيدن آيات الهي به سجده مي افتند». مفاد چنين بياني اين است که اگر شما از مؤمنان هستيد بايد با شنيدن اين آيه به سجده در آيي.
آيه 37 سوره فصلت پس از ذکر نشانه هايي از خداوند فرمان مي دهد که اگر فقط خدا را مي پرستيد، براي خورشيد و ماه سجده نکنيد، بلکه براي خدا سجده کنيد که آنها را آفريده است.
در سوره نجم پس از آياتي درباره توحيد و معاد به هلاکت امت هاي گمراه اشاره مي کند و ضمن هشدار و انذار، فرمان مي دهد که براي خدا سجده کنيد و او را بپرستيد.
در سوره علق پس از آن که از شخصي ياد مي کند که بنده اي (پيامبر) را از نماز گزاردن نهي کرد او را تهديد کرده و بند? خود را به عدم پيروي از او و سجده و نزديک شدن به خدا امر مي کند.براي مطالعه بيشتر در اين باره مي توان به تفاسير موجود از جمله تفسير نمونه، ج 17، ص 145، ج20، ص 289، ج 22، ص 576 و ج 27، ص 173 مراجعه کرد و در اين مختصر، مجال طرح آن نيست.
اما درباره وجوب سجده در آيات سجده دار در قرآن به طور کلي سه نظر فقهي وجود دارد: گروهي از اهل سنت بر اين نظر هستند که سجده در همه پانزده آيه واجب است.گروهي ديگر سجده را در همه موارد مستحب مي دانند.شيعه اماميه پيرو نظر اهل بيت معتقدند تنها در همين چهار مورد، سجده واجب و در ديگر موارد مستحب است؛ به همين خاطر، در احاديث از آنها به عنوان عزائم يعني واجبات ياد شده است. عزيمت در مقابل رخصت است. در عربي وقتي مي گويند «عزمتُ عليک» يعني «الزمتُ عليک» يعني بر تو واجب کردم. و اما مهم ترين دليل وجوب سجده در اين موارد، احاديث معتبري است که سوره هاي سجده دار را مشخص کرده است.
در امالي مرحوم صدوق از اميرالمؤمنين (عليه السلام) آورده است: «عزائم السجود اربعه».
و نيز از امام صادق (عليه السلام) نقل کرده است: «اذا قرء شيء من العزائم الاربع فسمعتها فاسجد و ان کنت علي غير وضوء و ان کنت جنباً و ان کانت المرأة لاتصلي و ساير القرآن انت فيه بالخيار»؛
هنگامي که چيزي از عزائم چهار گانه خوانده شد و تو آن را شنيدي پس سجده کن اگر چه بي وضو يا جنب بودي و اگر چه زن نماز نمي خواند يعني در ايام عادت باشد و در بقيه قرآن مخير هستي).
در کتاب خصال مرحوم صدوق، ج 1، ص 231، حديث 111، از امام صادق (عليه السلام) نقل کرده است که فرمودند: «العزائِم اربعة، العلق و النجم و الفصلت و السجدة»
و نيز از آن حضرت روايت شده: «العزائم الم تنزيل و حم السجده و النجم و اقرأ باسم ربک و ماعداها في جميع القرآن مسنون و ليس بمفروض؛ عزائم عبارت اند از: الم تنزيل و حم السجده، و النجم و اقرأ باسم ربّک و غير اين ها در تمام قرآن مستحبّ است و واجب نمي باشد.
در اين باره به کتاب وسائل الشيعه، ج 4، ص 881 (باب 42 از ابواب قراءة القرآن) و تفسير الميزان، ج16، ص 254 مراجعه فرماييد.
افزون بر احاديثي که درباره وجوب سجده پس از خواندن يا شنيدن اين آيات وارد شده، نحو? بيان اين آيات نيز دال بر وجوب سجده در آنها است و با نحو? بيان آياتي که سجد? مستحب دارند فرق دارد. درک اين مطلب براي کساني که با زبان عربي و فن بيان آشنا هستند آسان است.
و اما حکمت سجده در اين موارد تنها و تنها اطاعت امر پروردگار است.

در قرآن كريم پانزده آيه وجود دارد كه به آنها آيات سجده مي‎گويند اين آيات در 14 سوره آمده است (سوره حج دو آيه سجده دار مستحبي دارد). كسي كه قرآن مي‎خواند هنگامي كه هر كدام از آنها را بخواند و يا از كسي بشنود سزاوار است بعد از تمام شدن آيه سجده كند.
چهار آيه از اين آيات پانزده‎گانه، سجده واجب دارد هنگام خواندن يا شنيدن اين آيات، سجده نمودن واجب است. در يازده مورد بقيه سجده كردن مستحب است و به آن سجده مستحبّي يا «سجده مَنْدُوبَه» نيز مي‎گويند.
سجده‎هاي واجب قرآن عظيم
 1. سوره سجده(32)، آيه 15.
2. سوره فصلت(41)، آيه 37.
3. سوره نجم(53)، آيه آخر62.
4. سوره علق(96)، آيه آخر19.
سجده‎هاي مستحب قرآن مجيد
1. سوره اعراف(7)، آيه آخر206.
2. سوره رعد(13)، آيه 15.
3. سوره نحل(16)، آيه 50.
4. سوره اسراء(17)، آيه 109.
5. سوره مريم (19)، آيه 58.
6. سوره حج(22)، آيه 18.
7. سوره حج(22)، آيه 77.
8. سوره فرقان(25)، آيه 60.
9. سوره نمل(27)، آيه 26.
10. سوره ص(38)، آيه 24.
11. سوره انشقاق(84)، آيه 21.      
  شماره ترتيب سوره هاي قرآن مبين و تعداد و شماره ي آيات آن شامل حقايق و اسرار عددي بسياري است. در قرآن کريم چهار سوره داراي سجده واجب مي باشند. سوره هاي سجده دار واجب به ترتيب و تعداد آيات آنها عبارتند از:
1. سوره سجده (32:30)،2. سوره فصّلت (41:54)، 3. سوره نجم (53:62) 4. سوره علق (96:19).
1.  اين چهار سوره از قرآن مجيد داراي آيه اي است که در آن امر به سجده براي خداوند متعال شده است که به آنها "سُوَر عزائم" و آيه ي آن را "آيه ي سجده" مي نامند.
2.    شماره آيه هاي سجده دار در اين چهار سوره عبارتند از:
      سوره سجده (آيه 15)، سوره فصّلت (آيه 37)، سوره نجم (آيه 62) و سوره علق (آيه19). اگر شماره اين چهار آيه را با هم جمع کنيم عددي به دست مي آيد که مضرب 19 و 7 دارد (15+37+62+19=133=19*7).
3.  جمع ارقام شماره اين چهار سوره نيز برابر با تعداد سجده هاي واجب (34) در نمازهاي يوميه (17 رکعت) است (5+1+7+3+2+6+9+1=34=17*2).
4.  اگر شماره ترتيب اين چهار سوره ي سجده دار واجب، که دو تاي آن داراي حروف مقطعه است را کنار هم بگذاريم عدد 32415396 به دست مي آيد که دو مرتبه (به تعداد سجده در هر رکعت نماز) مضرب عدد 17 معادل رکعت هاي نمازهاي واجب يوميه است (32415396=17*17*112164).
      جمع دو عدد 17 برابر با 34 و برابر با تعداد سجده هاي نمازهاي واجب روزانه مي باشد. آيا با اين همه نظم و هماهنگي، شکّي در تحريف و جابجايي سوره هاي قرآن عظيم وجود خواهد داشت؟ آيا اعتقاد و ايمان صاحبدلان و حقّ جويان بيشتر نخواهد شد؟
5.  سوره سجده جزء سوره هاي سجده دار واجب و مقطعه دار است، داراي تعداد آيه 30 و شماره ترتيب 32 مي باشد که از اين دو عدد رقم 3230 به دست مي آيد و مضرب 19 و 17 و 10 دارد که معادل تعداد کل حروف ?بسم الله الرحمن الرحيم?و تعداد رکعت هاي نمازهاي واجب روزانه و تعداد حروف تشکيل دهنده بدون تکرار ?بسم الله الرحمن الرحيم? است (3230=19*17*10).
6.  سوره فصّلت نيز جزء سوره هاي سجده دار واجب و مقطعه دار است، مجموع آيات و شماره سوره آن برابر 95 است که مضربي از عدد 19 مي باشد (54+41=95=19*5). مضرب 5 مي تواند اشاره به خواندن نمازهاي پنج گانه يوميه در پنج وقت باشد.
7.  شماره ترتيب و شماره آيه سجده دار در دو سوره سجده دار که حروف مقطعه دارند (سوره سجده 32 و آيه 15، سوره فصّلت 41 و آيه 37) در کنار هم عدد 32154137 را مي دهد که مضربي از 19 دارد (32154137=19*1692323) و همچنين از طرف ديگر عدد 37411532  است و مضرب 19 دارد (37411532=19*1969028) نشان ديگري از عدم تحريف و جابجايي سوره ها و آيات قرآن مجيد را آشکار مي نمايد.
?وَ مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ?
پايان مطالب سجده هاي تلاوت
در پايان مهمترين نتايج به دست آمده از اين تحقيق به شرح زير ارائه مي گردد.
1 -  در مصحف مدينه طبق نظر اهل سنت آيه 38 سوره فصلت به عنوان آيه سجده مشخص شده است که با توجه با اختلاف فقه اماميه با آن بايد موضع علامت سجده تغيير کرده و در پايان آيه 37 قرار گيرد.
2 – همانطور که گفته شد از نظر اکثر فقهاي اماميه سجده در تلاوت پس از خواندن يا شنيدن کل آيه واجب است بنابراين نيازي به قرار دادن خط تيره بر رو يا زير لفظ سجده نيست.لذا اين علامت از مصاحفي که توسط مرکز طبع و نشر منتشر مي شود حذف شده است.
3 – با توجه به اختلافاتي که بين مذاهب چهارگانه اهل سنت در مورد مواضع سجده هاي تلاوت وجود دارد در اين مصاحف تنها به ذکر سجده هاي تلاوت طبق فقه اماميه اکتفا شده است.
4 – از آنجا که در فقه اماميه در مورد سجده هاي واجب اتفاق نظر وجود دارد ولي در سجده هاي مستحب اقوال گوناگون و متعدد است و از نظر طرفي چون يکي از اهداف اوليه مرکز طبع و نشر قرآن اکتفا به مسائل ضروري تلاوت قرآن و عدم توجه به مسائل فرعي و ثانويه است بنابراين براي سجده هاي مستحب علامتي در نظر گرفته نشده است.
 
کيفيت بجا آوردن سجده تلاوت
در مباحث قبل با عواملي که باعث سجده مي شوند و همچنين شروط آن آشنا شديم.اکنون مي خواهيم بدانيم کيفيت انجام سجده تلاوت به چه صورت است؟
براي انجام سجده تلاوت به تکبير و تشهد و سلام نيازي نيست بلکه فقط بجا آوردن حالت سجده کافي است.اما بعد از اين که سر را از سجده برداشتيم مستحب است که تکبير بگوييم.در اين زمينه به اقوال دو تن از فقهاي بزرگ عالم تشيع اشاره مي کنيم.
1 – علامه حلي در اين باره مي نويسد همه علماي ما بر اين موضوع اتفاق نظر دارند که سجده تلاوت به تشهد و سلام نياز ندارد.
2 – سيد محمد کاظم طباطبايي يزدي در اين باره مي نويسد در سجود سوره هاي عزائم نه تشهد لازم است و نه سلام و نه تکبير شروع سجده.البته بعد از سر برداشتن از سجده گفتن تکبير مستحب است و حتي احتياط مستحب در عدم ترک اين تکبير مي باشد.همين که سجده را بجا آورد کافي است.
 
تبصره : نکته اي که ذکر آن خالي از فايده نيست اين است که آيا در سجده هاي تلاوت همين که پيشاني بر روي زمين قرار گيرد کافي است يا اعضاي ديگري از بدن نيز بايد بر روي زمين قرار گيرند؟ و نيز در مورد پيشاني آيا شرط است که پيشاني را بايد روي چيزي قرار داد که سجده بر آن صحيح است يا خير؟
در پاسخ بايد گفت عده اي بر اين عقيده اند که بنا بر احتياط بايد مانند نماز تمام اعضاي هفتگانه  سجده را روي چيزهايي که سجده بر آنها صحيح است قرار داد تا سجده بر آن صدق کند اگر چه دليل قانع کننده اي بر شرط قرار گرفتن تمامي اعضاي هفتگانه در سجده تلاوت وارد نشده باشد.اما عده اي ديگر بر اين باورند که قرار دادن پيشاني بر زمين به تنهايي کافي است.لذا گذاشتن ساير اعضاي سجود به جز پيشاني بر زمين واجب نيست هر چند احتمال دارد واجب باشد.در اين خصوص مي توان به اقوال زير اشاره کرد.
1 – علامه مجلسي در اين باره مي نويسد علماي شيعه در اين باره که در سجده تلاوت به جز پيشاني ساير اعضاي سجود نيز بايد بر روي زمين قرار گيرند يا نه با يکديگر اختلاف نظر دارند.آنان همچنين در وجوب گذاشتن پيشاني بر چيزي که سجده بر آن صحيح است با يکديگر اختلاف نظر دارند.احتياطدر آن است که تمام اين موارد رعايت شود هر چند دليل قانع کننده اي براي آنان وجود ندارد.
2 – مقدس اردبيلي نيز مي نويسد اما آنچه که درباره سجده هاي تلاوت فهميده مي شود آن است که فقط بايد پيشاني بر زمين قرار گيرد تا سجده تلاوت صدق کند و گذاشتن ساير اعضاي هفتگانه سجود بر زمين واجب نيست اگر چه احتمال آن نيز مي رود.
 
 
شروط سجده تلاوت
الف – شروط سجده از نظر شيعه
اکثر فقهاي شيعه بر اين عقده اند که طهارت از حدث و خبث در سجده تلاوت شرط نيست.بنابراين از نظر ايشان کسي که وضو ندارد يا جنب و حائض است مي تواند سجده کند.شاهد ما عبارتي است از فقها در کتب فقهي که به عنوان نمونه به دو مورد بسنده مي کنيم.
1 – در سجده تلاوت نيازي به طهارت نيست بلکه جنب ، محدث و حائض در آنجا که موجبات سجده واجب وجود دارد از باب وجوب و در آنجا که موجبات سجده مستحب مهيا است از باب استحباب مي تواند سجده کند.انسان جُنُب نيز همين حکم را دارد.همچنين شروط ديگري که در سجده نماز نياز است در اين سجده لازم نيست مانند رو به قبله بودن ،طهارت موضع پيشاني يعني مهر يا زمين ، پوشاندن عورت و ساير شروط.اما دو شرط را بايد رعايت کرد.
1 – لباس شخصي که مي خواهد سجده تلاوت بجا آورد نبايد غصبي باشد.
2 – مکان سجده بايد مباح باشد.صرف نظر از اختلافي که در اين زمينه وجود دارد.
 
ب – شروظ سجده از نظر اهل سنت.
از نظر مذاهب چهارگانه اهل سنت صرف نظر از اختلاف جزئي،شروط سجده تلاوت همان شروط نماز بوده که عبارت است از طهارت از حدث و خبث،پوشاندن عورت،رو به قبله بودن،فرصت داشتن براي نمازهاي مستحبي،نيت از نظر حنابله هم براي تلاوت کننده آيه سجده و هم براي سامع و شنونده آن.
 
 

نشانه سجده تلاوت در مصاحف
معمولا کاتبان قرآن کريم موضع سجده را با استفاده از برخي نشانه ها مشخص مي کنند.در برخي مصاحف رايج در کشور هاي عربي و اسلامي از جمله قرآن کريم به خط عثمان طه خطاط مشهور اهل سوريه موضع سجده تلاوت با سه نشانه مشخص شده است :
1 – عبارت سجده در حاشيه صفحه.
2 – شکل محراب در پايان آيه سجده و پيش از شماره آن.
3 – خط کشيده بر رو و گاه زير عبارت سجده.
در برخي از مصاحف به يک يا دو نشانه از نشانه هاي سه گانه مزبور اکتفا شده است.براي مثال در قرآني که توسط همان کاتب (عثمان طه) نوشته شده از نشانه خط کشيده استفاده نشده است.در برخي ديگر از مصاحف نيز تنها بخ ذکر سجده در حاشيه صفحه بسنده شده است.براي نمونه مي توان به مصحفي که توسط حافظ عثمان خطاط معروف اهل ترکيه کتابت شده اشاره کرد.براي نشان دادن آيه سجده حالات ديگري نيز وجود دارد که با توجه به کاربرد محدودشان به آنها اشاره نمي کنيم.در قرآنهاي چاپ مرکز طبع و نشر قرآن جمهوري اسلامي ايران با توجه به اين که از نظر اکثر فقهاي اماميه،تلاوت کل آيه جهت وجوب سجده تلاوت ضروري است از سه نشانه مزبور تنها به دو نشانه اول و دوم اکتفا شده است و از خط کشيده براي نشان دادن ذکر سجده استفاده نشده است.در اين جا لازم است که پيروان هر مذهب با توجه به احکام سجده در مذهب خود آيات سجده را در قرآن کريم مشخص مي کنند.به طور مثال در قرآنهاي چاپ شمال غرب آفريقا که اکثر مردم در آنجا پيرو مذهب مالکي هستند به تعيين سجدات تلاوت از نظر فقه مالکي (پانزده مورد) اکتفا شده است.با توجه به مطلب فوق پيروان مکتب اهل بيت نيز مي توانند به تعيين چهار موضع سجده واجب اکتفا کرده و براي تعيين ساير آيات سجده در قرآن کريم از علامتهاي خاصي استفاده نکنند.
 
 
ذکر سجده تلاوت از نظر شيعه
ذکر سجده تلاوت از نظر شيعه
قول مشخور در فقه اماميه آن است که هر گاه انسان در سجده تلاوت (واجب و مستجب)پيشاني را به قصد سجده بر زمين بگذارد اگرچه ذکر سجده نيز نگويد کفايت مي کند.اما مستجب است به هنگام سجده تلاوت اذکاري خوانده شود.براي سجده تلاوت اذکار مختلفي نقل شده که خوانندگان محترم مي توانند جهت اطلاع بيشتر از اين اذکار به کتب فقهي مراجعه نمايند.بنابر آنچه از امام صادق روايت شده در سجده تلاوت مي توان آنچه را در سجده نماز خوانده مي شود تلاوت نمود.معروف ترين ذکري که براي سجده تلاوت نقل شده اين ذکر مي باشد :
لااله الا الله حقّاًحقّاً
لااله الا الله ايماناً و تصديقاً
لااله الا الله عبوديتاً و رِقّاً
سَجَدتُ لَکَ يا رَبِّ تَعَبُّداً و رِقّاً
لا مُستَنکِفاً و لا مستکبراً
بل انا عبدٌ ذليلٌ ضعيفٌ خادفٌ مستجيرٌ.
 
 
 
اداء و قضاي سجده هاي قرآن
از نظر شيعه وجوب سجده در سوره هاي عزائم و استحباب ساير مواضع فوري است.يعني بلافاصله بعد از اتمام آيه سجده ، بايد سجده بجا آورد و تأخير در سجده جايز نيست.برخي در فوريت سجده قائل به اجماع هستند و تأخير در آن را موجب گناه مي دانند.سيد ابوالحسن اصفهاني مي گويد : سجده تلاوت واجب فوري است و به تأخير انداختن آن جايز نيست و اگر از روي عمد يا غير عمد به تأخير افتد بعد از آن بايد آن را بجا آورد.حال اگر سجده به هر دليل سهواً يا عمداً به تأخير افتاد.آيا بايد آن را با نيت قضا بجا آورد يا به نيت اداء؟
در اين زمينه اختلاف نظر وجود دارد :
عده اي بر اين باورند که در صورت گذشتن  وقت سجده واجب بايد قضاي آن با نيت وجوب بجا آيد اما در مورد سجدات مستحب مي توان اين کار را بايد با نيت استحباب انجام داد يا اصلا آن را به جا نياورد.علامه حلي در اين باره به نظر شيخ طوسي اشاره مي کند : در سوره هاي عزائم و نيز در ساير مواضع سجده يعني غير از سوره هاي عزائم که انجام سجده مستحب است بايد فوراً آن را بجا آورد.اما اگر سجده را بجا نياورد شيخ طوسي درکتاب مبسوط مي گويد سجده را در سوره هاي عزائم به نيت قضا بجا مي آورد اما در مستحبات مختار است.همچنين شهيد اول در ذکري قائل به قضاي سجده مي باشد.اما عده اي ديگر مانند هلامه حلي بر اين باورند که همواره بايد سجده را بانيت ادا بجا آورد.اگر گفته شود به دليل آن که براي انجام سجده وقت و زماني مشخص نشده است بايد با نيت داد بجا آورد.اين گفته قابل قبول است.رأي و نظر ديگري که در اين زمينه وارد شده عبارتي است از علامه مجلسي به اين مضمون که نيازي به نيت قضا و ادا نيست.چه در آيات سجده واجب در سوره هاي عزائم و چه در آيات سجده مستحب.فقهاي شيعه بر فوريت سجده قائل به اجماع اند و اگر بعد از اتمام و قراغ آيه سجده به تأخير افتد به طوري که از فوريت خارج شود انسان سجده کننده مرتکب گناه شده است.اما آيا در اين صورت بايد به نيت قضا سجده کرد يا تا آخر عمر به نيت ادا خواهد ماند؟ علامه خلي در المعتبر رأي دوم را برگزيده (اداء) و شهيد ادل در ذکري رأي اول (قضا) را انتخاب مي کند.مجلسي در ادامه مي نويسد چه بسا از نظر ما آنچه که در کتاب المعتبر آمده است معتبر است و اين که اين وجب دلالت بر فوريت مي کند با فوت شدن و گرفتن زمان ان موجب قضا نمي شود مثل حج که بعد از استطاعت واجب مي شود و نماز زلزله و چه بسا نيازي به انجام سجده به نيت ادا و قضا نباشد و همچنين است در سجده هاي مستحب.
ب – زمان سجده از نظر اهل سنت
آنچه از نظر اهل سنت استنباط مي شود اين است که سجده بلافاصله بعد از تلاوت آيه يا شنيدن آن اتفاق مي افتد و تدخير در آن صحيح نيست اما اگر به هر دليلي به تأخير افتاد به نيت ادا خوانده نمي شود مگر در يک مدت زمان کوتاه و آن هم به دليل داشتن عذر قابل قبول.چنان که در عبارت زير آمده است آيا بعد از اين که سجده تلاوت خوانده يا شنيده شد بايد فوراً به سجده رفت يا مي توان به دليلي آن را با تأخير انداخت؟ از متون و کتب اهل سنت معلوم مي شود که انجام سجده فوري است و تأخير در انجام آن صحيح نيست.اما اگر به خاطر دليلي به تأخير افتاد و شروط آن هم محقق شد انجام آن به نيت ادا ساقط مي شود مگر در يک زمان کم و به دليلي قابل قبول.
 
حکم سجد هاي قرآن
در بحث گذشته تعداد سجده هاي قرآن و مواضع آن مشخص گرديد.اکنون مي خواهيم حکم آيات سجده را از نظر شيعه و اهل سنت جويا شويم.
 
الف – حکم سجده تلاوت از نظر شيعه
از نظر شيعه به جا آوردن سجده در چهار سوره که به سوره هاي عزائم معروفند واجب سات و در بقيه مواضع مستحب است.شاهد ما احاديث و رواياتي است که قبلا دلايل شيعه در تعداد سجده هاي قرآن ذيل دليل نقلي آمده است.
 
ب – حکم سجده تلاوت از نظر اهل سنت
ابو حنيفه حکم به مجوب سجده در اين آيات داده است.ساير علماي مذاهب اهل سنت يعني مالک،شافعي و احمد بن حنبل حکم به استحباب (مستحب مؤکد) سجده اين آيات داده اند.
چه وقت بايد سجده کرد؟
عده اي مانند شهيد اول در کتاب ذکري  و سيد محمدکاظم طباطبايي يزدي بر اين عقيده اند که سجده پس از تلاوت کل آيه واجب مي شود و قرائت بخشي از آيه يا حتي قرائت ذکر سجده باعث وجوب آن نمي شود.علامه مجلسي در اين زمينه مي نويسد شهيد در ذکري مي گويد کلام شيخ در اين موضوع نه صريح است و نه ظاهر بلکه در مسأله اول ذکر کرده است که موضع سجود در سوره فصلت عبارت است از ( واسجدوالله الذي خلقهن ان کنتم اياه تعبدون ).واين نشان مي دهد که آيه بايد تمام شود.صاحب عُروه نيز در اين زمينه مي نويسد آنچه که سبب سجده مي شود تمام آيه است.لذا با خواندن بخشي از آيه سجده،سجده واجب نمي شود حتي اگر آن بخش عبارت سجده باشد.ابوالحسن اصفهاني نيز همين عقيده را دارد.
در مقابل برخي از فقها مانند آيت الله گلپايگاني بر اين باورند که احتياط در اين است که به محض قرائت لفظ سجده، به جا آوردن سجده واجب مي شود.ايشان در حاشيه عروه مي نويسند ولي احتياط آن است که به جا آوردن سجده با تلاوت لفظ سجده واجب باشد.
چه چيزهايي باعث سجده تلاوت مي شود ؟
به طور کلي سه چيز باعث سجده تلاوت مي شود.
1- تلاوت آيه اي که ذکر سجده در آن قرار دارد.
2- استماع يا گوش دادن آيه اي که ذکر سجده در آن قرار دارد.
3- سماع يا شنيدن آيه اي که ذکر سجده در آن قرار دارد.
در مورد اخير بين علما اختلاف نظر وجود دارد.
در اين قسمت به بررسي احکام هر يک از اين سه سبب مي پردازيم.
 
 الف – سبب سجده از نظر اهل سنت
1- تلاوت : منظور تلاوت تمام آيه است نه ذکر سجده.عطيه محمد سالم در اين باره مي گويد سجده تلاوت به دو دليل اتفاق مي افتد:تلاوت و سماع.
1- تلاوت: مراد از آن تلاوت تمام آيه است نه فقط وضع سجده.
2- استماع يا گوش دادن: چنانچه شنونده با دقت يا با قصد خواندن به آيه سجده گوش دهد طبق نظر همه علماي اهل سنت سجده بر وي واجب مي شود.
3- سماع يا شنيدن: چنانچه شنونده با دقت يا با قصد خواندن با آيه سجده گوش فرا ندهدحکم سجده بر اساس فتواي ائمه اخل سنت متفاوت است:
1- حنفي: حنفي ها گويند در اين مورد مانند استماع است و بايد سجده نمايد.
2- شافعي: شافعي داراي سه قول است:
الف – به جا آوردن سجده مستحب است (البته مانند استماع مستحب مؤکد نيست)
ب – همانند مستمع است.يعني به جا آوردن سجده مستحب مؤکد است.
ج: نيازي به سجده نيست.
3- مالکي و حنبلي:
از نظر مالکي و حنبلي نيازي به اداي سجده نيست.
 
ب – سبب سجده از نظر شيعه.
از نظر شيعه نيز بجا آوردن سجده بر قاري و مستمع واجب است ولي در اين که آيا بر سامع آيات سجده واجب است يا نه بين علماي شيعه اختلاف نظر وجود دارد.عده اي از علما مانند علامه حلي معتقدند که سجده بر سامع مستحب است ولي عده اي مانند شيخ طوسي به صراحت نگفته اند که مستحب است بلکه فقط گفته اند که واجب نيست و بر اين امر ادعاي اجماع نيز کرده اند.در مقابل عده اي ديگر مانند ابن ادريس بر اين باورند که بجا آوردن سجده بر سامع واجب است.يکي از دلايل وي نيز اجماع است.علامه مجلسي در توجيه اين اختلاف نظر مي گويد اخبار در اين زمينه مختلف است.در توجيه اين مسأله مي توان گفت آنجا که امر به سجده شده منظور استحباب آن است و آنجا که بر عدم وجوب دلالت مي کند از روي تقيّه است تا با نظر اهل سنت مطابقت نمايد.در هر صورت اگر انسان آيه سجده را از کسي که قصد خواندن قرآن دارد بشنود سجده بر او واجب مي شود.اما اگر از کسي که قصد خواندن قرآن را ندارد يا از کسي که در حالت خواب است يا بچه اي که خوب و بد را تشخيص نمي دهد يا از راديو و تلويزيون و ضبط صوت بشنود سجده بر او واجب نمي شود.اگر چه احتياط در اين موردبجا آوردن سجده است بنابراين از نظر شيعه وجوب سجده تنها در صورتي است که با قصد خواندن قرآن همراه باشد.مانند مستمعي که براي گوش دادن به تلاوت قرآن در جلسه اي شرکت مي کند.در اين حالت برخي قائل به وجوب اند اما برخي ديگر قائلند در صورتي که عنوان قرائت صدق کند و لو با قصد هم همراه نباشد نبايد سجده را ترک کرد.
عده اي بر اين عقيده اند که اگر انسان سوره هاي عزائم را گوش ندهد بلکه آيه سجده به گوشش بخورد بنابر احتياط واجب بايد سجده کند.البته بايد توجه داشت که شنيدن آيات سجده حالات مختلفي دارد.بجا آوردن سجده بر کسي که آيات سجده را مي نويسد يا آن را به ذهنش مي آورد يا به آن نگاه مي کند واجب نيست
 
جدول سجده هاي تلاوت بر اساس نظرات مذاهب اسلامي
 رديف     سوره                آيه                    فاصله    اماميه    شافعي    حنبلي    حنفي    مالکي    مصحف   مدينه
1    اعراف    206    يسجدون    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده
2    رعد    15    والاصال    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده
3    نحل    49    لايستکبرون      -      -    سجده بنا به يک قول      -       -       -
4    نحل    50    يؤمنون    سجده    سجده    به قولي    سجده    سجده    سجده
5    اسراء    109    خشوعا    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده
6    مريم    58    و بکيا    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده
7    حج    18    يشاء    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده
8    حج    77    تفلحون    سجده    سجده    سجده    سجده در    نماز       -    سجده
9    فرقان    60    نفورا    سجده    سجده    به قولي    سجده    سجده    سجده
10    فرقان    73    و عميانا       
   -      
   -    سجده بنا يهي قولي    
   -    
   -    
   -
11    نمل    26    العظيم    سجده    سجده     سجده    سجده    سجده    سجده
12    سجده    15    لايستکبرون    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده    سجده
13    ص    24    و اناب    سجده    سجده شکر    سجده شکر    سجده    سجده    سجده
14    فصلت    37    تعبدون    سجده    
   -    
   -    
   -    سجده بنا به قولي    
  -
15    فصلت    38    لا يسأمون    
 
  -    سجده    سجده    سجده    سجده بنا به قول ديگر    سجده
16    نجم    62    واعبدوا    سجده    سجده    سجده    سجده      -    سجده
17    انشقاق    21    لا يسجدون    سجده    سجده    سجده    سجده      -    سجده
18    علق    19    واقترب    سجده    سجده    سجده    سجده      -    سجده
 
سجده هاي قرائت
مواضع اختلافي سجده هاي قرآن
ار آن جا که بين فقهاي مذاهب اسلامي در سه موضع از مواضع سجده اختلاف نظر وجود دارد در اين قسمت به بررسي اين اختلافات مي پردازيم:
1- مواضع اختلافي از حيث آيه.
الف : سوره نحل.
از نظر شيعه،شافعي،مالکي و حنفي آيه 50 سوره نحل آيه سجده است اما حنبلي ها در اين موضع اختلاف نظر دارند.عده اي آيه 49 و برخي آيه 50 را آيه سجده مي دانند.
ب : سوره فرقان.
از نظر شيعه ،شافعي،مالکي و حنفي آيه 60 سجده است اما حنبلي ها در اين موضع نيز اختلاف نظر دارند.برخي آيه 60 و برخي آيه 73 را آيه سجده مي دانند.
ج : سوره فصلت.
از نظر شيعه و مطابقيک قول از مالک آيه 37 سوره فصلت آيه سجده است اما حنبلي،شافعي،حنفي و مالي (مطابق قولي ديگر) آيه 38 را آيه سجده مي دانند.
2- مواضع اختلافي از حيث اثبات و عدم اثبات سجده.
در پنج موضع از مواضع سجده بين فقهاي مذاهب پنج گامه اسلامي در اين که آيات زير از مواضع سجده مي باشند يا نه اختلاف نظر وجود دارد.
الف : سوره حج آيه 77.
از نظر شيعه و شافعي و حنبلي اين آيه،آيه ي سجده است.اما از نظر ابو حنيفه اين آيه فقط زماني که در نماز خوانده شود آيه سجده است و موجب سجده مي شود.مطابق نظر مالک،اين آيه،آيه سجده نيست.
ب : سوره ص آيه 24.
از نظر شيعه و حنفي و مالکي،اين آيه ،آيه سجده است.اما از نظر شافعي و احمد بن حنبل اين آيه،سجده شکر است.
ج : سوره نجم آيه 62 ، سوره انشقاق آيه 21،سوره علق آيه 19.اين سه آيه طبق نظرر شيعه و شافعي و حنفي و حنبلي از آيات سجده اند اما از نظر مالک آيه سجده نيستند.
در جدول زير مواضع سجده در قرآن کريم بر اساس پنج مذهب رسمي جهان اسلام مشخص شده است.
مواضع سجده هاي قرآن
در آنجا که بين فقهاي مذاهب پنج گانه اسلامي در مواضع سجده هاي قرآن اختلاف هست به همين جهت در آغاز به معرفي اين مواضع از نظر تمامي اين مذاهب صرف نظر از اختلاف آنها خواهيم پرداخت آنگاه به مواضع اتفاقي و اختلافي آنها اشاره مي کنيم.
 
الف – مواضع سجد هاي قرآن صرف نظر از اختلاف مذاهب.
کل مواضع سجده در قرآن کريم عبارتند از
1- آيه 206 سوره اعراف
2- آيه 15 سوره رعد
3- آيه 49 سوره نحل
4- آيه 109 سوره اسراء
5- آيه 58 سوره مريم
6- آيه 18 سوره حج
7- آيه 77 سوره حج
8- آيه 60 سوره فرقان
9- آيه 73 سوره فرقان
10- آيه 26 سوره نمل
11- آيه 15 سوره سجده
12- آيه 24 سوره ص
13- آيه 37 سوره فصلت
14- آيه 38 سوره فصلت
15- آيه 62 سوره نجم
16- آيه 21 سوره انشقاق
17- آيه 19 سوره علق
 همانطور که پيش تر هم گفته ايم برخي از علماي شيعه مانند شيخ صدوق بر اين  عقيده بودند که غيراز سوره هاي عزائم در هر آيه اي که در آن سجده باشد به جا آوردن سجده مستحب است.همچنين قرطبي از علماي اهل سنت نيز در تفسيرش بر اين باور است که هر جاي قرآن که لفظ سجود به کار رفته باشد جاي سجده است.البته با اين تفاوت که وي مشخص نکرده که انجام سجده مستحب است يا واجب.بنابراين طبق اين دو نظريه آيات ديگري به مواضع مذکور اضافه مي شوند مانند :
1- آيه 43 سوره آل عمران
2- آيه 29 سوره فتح
3- آيه 98 سوره حجر
 
ب- مواضع اتفاقي از حيث سوره و آيه.
با دقت در اقوال فقهاي مذاهب پنج گانه اسلامي در خصوص مواضع سجده هاي قرآن مي توان گفت اين مذاهب در سوره ها و آيات زير با يکديگر اتفاق نظر دارند.
1- آيه 206 سوره اعراف
2- آيه 15 سوره رعد
3- آيه 50 سوره نحل
4- آيه 109 سوره اسراء
5- آيه 58 سوره مريم
6- آيه 18 سوره حج
7- آيه 26 سوره نمل
8- آيه 15 سوره سجده
 
ج- مواضع اختلافي سجده هاي قرآن
از آنجا که بين فقهاي مذاهب اسلامي در سه موضع سجده اختلاف نظر وجود دارد در اين قسمت به بررسي اين اختلافات مي پردازيم.
1- مواضع اختلافي از حيث آيه
الف- سوره نحل.
از نظر شيعه ،شافعي و مالکي و حنفي آيه 50 سوره نحل آيه سجده است آما حنبلي ها در اين موضع اختلاف نظر دارند.عده اي آيه 49 و برخي آيه 50 را آيه سجده مي دانند.
دلايل اهل سنت در تعداد سجده هاي قرآن
از مجموع ادله اهل سنت در اين زمينه مي توان شاهد سه دليل در تعداد سجده هاي قران بود.
1-  : يکي از مهمترين و متقن ترين دلايل در تعداد سجده هاي قران از نظر اعل سنت اخبار و احاديثي است که از پيامبر اکرم به ما رسيده است.ما در اين جا به نقل يک روايت اکتفا مي کنيم.
عمرو بن عاص از رسول خدا نقل مي کند که ايشان 15 سجده قراني را بر وي قرائت کردند که سه مورد آن در سوره هاي حزب مفصل و دو تا در سوره حج مي باشند.
حديث مذکور دليلي است براي اکثر کساني که تعداد سجد هاي قران را 15 مورد مي دانند.
2-  عقل : چنان که از قول ابو حنيفه نقل کرديم وي تعداد آيات سجده را 14 تا دانسته و آيه دوم سوره حج (77) را جزء سجدات تلاوت به شمار نياورده است.وي در تحليل ادعاي خويش مي نويسد: چون سجده در اين آيه همراه با امر به رکوع آمده است لذا فقط در هنگام تلاوت آن در نماز بايد به سجده رفت.اين تحليل بيانگر اهتمام وي به استدلال عقلي است.شاهد ديگري که مي توان به دليل عقلي ذکر کرد،مطلبي است از قرطبي در تفسيرش به اين مضمون که هر جا در قرآن لفظ سجود به کار رفته باشدجاي سجده است.البته اين تحليل همانند تحليل شيخ صدوق است که گفته بود در هر سوره اي که امر به سجده شده ،سجده مستحب است با اين تفاوت که قرطبي حکم سجده را بيان نکرده که واجب است يا مستحب.عطيه محمد سالم در اين باره مي نويسد که قرطبي در تفسير خود گفته است هر لفظ سجودي که در قرآن به کار رفته باشدجاي سجده است.
3- اجماع : يکي ديگر از دلايلي که برخي علماي اهل سنت در اين باره نقل شده است اجماع و اتفاق نظر علما درتعداد سجده هاي قرآني است.اين افراد بر اين عقيده اند که علما در اثبات سجده هاي تلاوت اجماع دارند و اگر اختلافي هم در ميان باشد اين اختلاف فقط در تعيين موضع آيات سجده است.عطيه در تأييد اين سخن مي گويد:شوکاني در شرح مسلم به نقل از نووي مي گويد : علماي اهل سنت در اثبات سجده هاي تلاوت با يکديگر اجماع و اتفاق نظر دارند.بنابراين در اصل مشروعيت سجده هاي قران با يکديگر اتفاق نظر داشته و اختلاف آنها فقط در تعيين موضع سجده ها مي باشد.



بخش 1 معناي لغوي سجود
کلمه سجود در لغت به معناي احساس خواري و اظهار فروتني در برابر ذات الهي و پرستش او است.اين حالت تنها به انسان محدود نمي شود و همه مخلوقات از جمله حيوانات وگياهان را در بر مي گيرد.راغب اصفهاني درباره معناي سجود مي گويد سجود در اصل به معناي اظهار فروتني و اظهار خواري است.اين کلمه اختصاصا براي خواري در برابر خداوند وپرستش او به کار مي رود.اين حالت عام است و شامل انسان و ساير موجودات جاندار و بي جان مي شود.اين منظور نيز سجود را به معناي خضوع و اظهار فروتني آورده است.وي در لسان العرب مي گويد سَجَدَ يعني خاضع شد... هر کس در برابر آنچه به آن امر مي شود خوار و فروتن شود آن را سجده کرده است.سجود به معناي ديگري نيز آمده است که عبارتند از خاضعانه خم شدن،گذاشتن پيشاني روي زمين براي عبادت،تحيت ونگاه دائمي همراه با سکون،ابن منظور،فيروزآبادي و زبيدي به اين معاني تصريح کرده اند. فيروزآبادي مي گويد سَجِدَ و سَجَدَ به معناي خضوع است و از آن جمله است سجده نماز که عبارت است از گذاشتن پيشاني بر روي زمين.وي آن را به معناي گذاشتن پيشاني بر روي زمين آورده است.ابوبکر مي گويد سَجَدَ يعني سرش را خم کرد و از روي فروتني به سمت زمين پايين آورد.اَسجَدَ،مجازا به معناي خيره شدن مي باشد. سجود به معناي تحيت نيز به کار رفته است.

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و یکم شهریور 1389ساعت 18:4  توسط حامد مهدی محسن  |